تبلیغات
کانون دانشجویان صنایع دستی دانشگاه میراث فرهنگی - موزه‌های ایرانی، اماكن ناشناس فرهنگی
پنجشنبه 19 آذر 1388

موزه‌های ایرانی، اماكن ناشناس فرهنگی

   نوشته شده توسط: اسماعیلی    



موزه‌های ایرانی، اماكن ناشناس فرهنگی

این امر بر كسی پوشیده نیست كه امروزه موزه‌ها جزو مراكز فرهنگی مهم در كشورهای توسعه یافته به شمار می‌روند.

 شاید از همان ابتدا كه موزه‌ها شكل گرفتند چنین مسئولیتی بر عهده‌شان نبود و فقط به‌عنوان مراكزی كه بخشی از هویت و تاریخ كشورها را حفظ كنند مورد توجه قرار می‌گرفتند. روند شكل‌گیری موزه‌ها - این پدیده‌های شهری -  براساس دیدگاه‌ها و نگرش‌های مختلفی كه جوامع بشری با آن درگیر‌ بوده‌اند، طی دوران‌های مختلف در كشورهای گوناگون و البته ایران متفاوت بوده‌ است.

این مسیر ‌ طولانی در دیگر كشورها باعث شده است كه امروزه موزه علاوه بر كاركرد حفاظتی، كاركرد آموزشی- فرهنگی پررنگ‌تری داشته باشد اما در ایران، آنگونه كه باید و شاید هنوز موزه‌ها جایگاه‌شان را در زندگی اجتماعی مردم پیدا نكرده‌اند. سید‌احمد محیط‌طباطبایی به‌عنوان رئیس مؤسسه ایكوم در ایران نظرات خود را در این‌باره ارائه داده است. این گزارش نگاهی است به رخدادهای اجتماعی در طول تاریخ و تأثیر آن بر شكل‌گیری موزه‌ها.

با اختراع خط طی نسل‌های گوناگون افراد فرهیخته، اسناد و كتاب‌هایی را روی الواح گلی، پوست و كاغذ نوشته و در مكانی مخصوص كنار هم قرار می‌دادند تا با ارزش‌ترین دستاورد بشر یعنی فكر او كه به وسیله خط مكتوب شده است، محافظت شود و آن‌را از نسلی به نسل دیگر منتقل كنند. از وظایف مهم موزه‌ها می‌توان به حفاظت و انتقال اطلاعات‌ اشاره كرد اما با توجه به كاركرد كتابخانه‌ها از زمان‌های دور تا‌كنون، كتابخانه‌ها مكان‌هایی بوده و هستند كه كتاب‌ها و اسناد مختلف را در آنها نگهداری می‌كرده‌اند، از این‌رو می‌توان این مراكز فرهنگی را به‌نوعی موزه‌های اولیه بشر نامید.

رنسانس، انقلاب‌ صنعتی و انقلاب كبیر فرانسه

اما تفكر اصلی برای مجموعه‌داری را باید از بعد از رنسانس جست‌وجو كرد. سید‌احمد محیط طباطبایی، رئیس ایكوم ایران در این باره می‌گوید: هسته اولیه شكل‌گیری موزه‌ها را می‌توان كسانی دانست كه آثار هنری را در دوره‌های مختلف به‌خصوص دوره رنسانس جمع‌آوری می‌كرده‌اند. رنسانس یعنی بازگشت به گذشته و در آن زمان جمع‌آوری و حفظ آثار گذشتگان یعنی آثار یونانی از سوی خانواده‌هایی چون مدیسی و ... بنا به شرایط فكری جامعه مهم بوده است و شروع این تفكر را باید اساس شكل‌گیری گالری‌ها و موزه‌های اولیه دانست.اما اكثر كارشناسان، قرن 16 و تشكیل انجمن عتیقه‌‌شناسان انگلیس را پایه‌های تشكیل موزه‌های امروز می‌دانند.

در این دوره تفكر صنعتی شدن باعث می‌شود تا موزه‌ها و مجموعه‌های خصوصی از حالت خصوصی خارج شده و پذیرای مردم باشند  كه  با تعریف كنونی موزه یعنی مؤسسه‌ای دائمی و بدون هدف مادی كه درهای آن به روی همگان گشوده است و در خدمت جامعه و پیشرفت آن فعالیت می‌كند، سازگاری بیشتری دارد. به این ترتیب است كه در سال 1683 میلادی، موزه آشولین نخستین موزه ملی بر مبنای یك مجموعه خصوصی در شهر آكسفورد انگلستان باز گشایی می‌شود.

پس از آن انقلاب كبیر فرانسه تأثیر زیادی در تغییر و تحول نگرش افراد جامعه داشته است كه یكی از مبانی تشكیل موزه به شكل امروز یعنی تفكر و حفاظت از گنجینه‌ها برای نسل بعد را فراهم می‌كند و كاخ لوور در پاریس، به موزه ملی فرانسه تبدیل می‌شود. این نگرش یعنی حفاظت از گنجینه‌ها‌ حتی در اهداف ‌ جنگ‌ها و لشكركشی‌ها نیز تغییراتی ایجاد می‌كند.

محیط طباطبایی درخصوص این تغییر چنین می‌گوید: تا قبل از انقلاب فرانسه جنگ‌ها به قصد تصرف و یغما و گسترش نظامی بوده است تا گسترش یك ایده و یا تفكر. این تغییر نگرش كاملاً در لشكركشی ناپلئون به مصر مشهود است، به‌طوری كه در آن جنگ  او را علاوه بر‌ سپاهیانش، تعداد زیادی مورخ، گیاه‌شناس، جانورشناس و افراد مختلف ‌ همراهی كردند.

این بار فرهنگ ممالك دیگر، از سوی كشورهای غربی هدف قرار می‌گیرد كه تولد رشته‌های شرق‌شناسی، آشور‌شناسی، مصرشناسی و بعدها ایرانشناسی را در مراكز اروپایی به همراه دارد. رهاورد این شناخت ایجاد مجموعه‌ها و موزه‌های كم‌نظیری است كه آثار شرق را در خود جای داده‌است. در نتیجه عصر موزه‌های باشكوهی كه در مكان‌های تاریخی‌ یا كاخ‌های قدیمی كه تغییر كاربری داده‌اند یا در كنار كتابخانه‌ها و دانشگاه‌ها قرار گرفته‌اند، آغاز می‌شود.

جنگ‌های جهانی اول و دوم

جنگ‌های جهانی اول و دوم كه به‌دنبال آن بخش عظیمی از میراث فرهنگی بشر به نابودی كشانده می‌شود جامعه جهانی را بر آن می‌دارد كه برای حفظ این آثار كاری انجام دهند. در نتیجه سازمان یونسكو در سال‌1945 میلادی و به‌دنبال آن كمیته بین‌المللی موزه‌ها(ایكوم) در سال‌1946 میلادی كه زیرنظر یونسكو فعالیت می‌كند، به‌وجود می‌آید. بدین‌ترتیب تعداد زیادی كنوانسیون و برخی قراردادها تدوین می‌شود تا از دستاوردهای انسان در طول تاریخ حفاظت شود.

پس از جنگ جهانی دوم، تحولات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در اروپا چهره موزه‌ها را به كلی دگرگون كرد و موزه‌های بزرگی مثل ارمیتاژ، برلین، بریتیش، انجمن‌های شرق شناسی و... ایجاد شدند. موزه‌ها در عصر ارتباطات درصدد ارائه خدمات آموزشی بیشتر و اشاعه فرهنگ برآمدند،  از این‌رو برنامه‌های ویژه‌ای را برای كاربردی كردن موزه‌ها طراحی كردند در این میان وسایل ارتباط جمعی از قبیل روز‌نامه‌ها، رادیو، تلویزیون، سینما و ویدئو ابزار مهمی برای گسترش این اهداف بودند.

محیط طباطبایی، رئیس ایكوم ایران می‌گوید: تا چند دهه قبل تصور می‌شد كه موزه فضا و مكانی است كه تنها دستاوردهای بشر در آن قرار می‌گیرد اما كم‌كم با تغییر كاركرد موزه یعنی جنبه آموزشی گرفتن، این تفكر شكل گرفت كه هر چیزی قابلیت این را دارد كه موزه باشد و در این زمان است كه بافت‌های تاریخی موزه می‌شوند، شهر موزه می‌شود.  یك شهر با میراث تاریخی، طبیعی، معنوی و هنری‌اش معنی پیدا می‌كند. در واقع موزه‌ها از چارچوب ساختمان و محیط خارج می‌شوند و این تفكر از سوی كارشناسان موزه شكل می‌گیرد كه باید مردم و جامعه را به سمت داشتن فرهنگ موزه‌ای سوق دهیم.

روند شكل‌گیری موزه در ایران

اما در ایران نیز این روند قابل بررسی است. با توجه به تاریخ و فرهنگ كشورمان روند شكل‌گیری این  مجموعه‌ها شاید قدیمی‌تر از برخی كشورهای توسعه یافته امروزی باشد.

آنچه از میان نوشته‌های مورخان دیده می‌شود، حاكی از آن است كه از گذشته‌های دور، مجموعه‌های نفیس و ارزشمندی در كشور گردآوری شده است اما به مرور، به‌علت برخی اتفاقات از بین رفته یا تعداد كمی از آنها به عصر ما رسیده است، مثل الواح گلی دوره هخامنشی، مجموعه‌های سكه و... . همراه با پیشرفت علوم به‌ویژه علوم نظری، ایجاد مدارس، دانشكده‌ها و رواج متون ادبی ،علمی و ترجمه كتب به‌خصوص در زمینه فلسفه، اخلاق و طب از زبان‌های یونانی، سریانی و سانسكریت به پهلوی همچنین تشكیل كتابخانه‌ها در زمان‌های مختلف تاریخی ایران نسخه‌های خطی فراوانی در مراكز علمی كشور فراهم آمدند كه نام شمار زیادی از این كتاب‌ها در الفهرست ابن‌الندیم آمده است. بنا بر همان دیدگاهی كه در تعریف امروزی موزه نیز مطرح ‌ است -  یعنی اینكه كتابخانه‌ها نیز نوعی موزه هستند- وجود كتابخانه‌های زیاد در كنار مدارس و دانشگاه‌ها و مراكز علمی ایران طی قرن‌های گذشته بر كسی پوشیده نیست.

سفر ناصرالدین شاه و انقلاب مشروطیت

اندیشه ایجاد موزه در ایران به‌منظور ارائه، نگهداری و حفظ میراث گذشتگان، نخستین بار توسط صنیع‌الدوله مطرح شد. به همین مناسبت در یكی از اتاق‌های بزرگ عمارت قدیم وزارت معارف، در ضلع شمالی مدرسه دارالفنون موزه‌ای كوچك ایجاد می‌شود اما پس از سفرهای ناصر‌الدین شاه به فرانسه و بازدید از موزه‌های با شكوه آن كشور، وی نخستین موزه ایران را با نام موزه همایونی در سال‌های‌1293-1291 ه.ش در كاخ گلستان ایجاد می‌كند.

اشیای این موزه به‌عنوان هنرهای تزیینی جمع شده بودند اما با توجه به غنا و تنوع آثار، كتابخانه و اسناد و مدارك موجود در این موزه كه برخی از آثار آن اكنون در كاخ گلستان موجود است یكی از مهم‌ترین موزه‌های كشور به شمار می‌رفت.البته با وقوع انقلاب مشروطیت، نوع دیدگاه مردم به مسئله موزه‌ها تغییر می‌كند.

محیط طباطبایی در این خصوص می‌گوید: بنا بر هدف این انقلاب كه براساس حقوق مردم شكل گرفت این دیدگاه به‌وجود می‌آید كه مردم نسبت به گذشته تاریخی‌ كشورشان حق دارند پس باید دارای یك موزه ملی باشند و موزه ملی ایران در عمارت مسعودیه شكل می‌گیرد. پس از آن با به حكومت رسیدن رضا شاه، علاقه به تاریخ و باستان‌شناسی سبب می‌شود تا موزه ملی به یك موزه باستان‌شناسی و به تبع آن به موزه ایران باستان تغییر نام پیدا كند. این روند كه موزه ایران باستان یك موزه باستان‌شناسی صرف است و تمام مجموعه‌های این موزه از حفاری‌های باستان‌شناسی تشكیل شده است، دلیل همان تفكر است.

توسعه موزه‌های كشور

در حدود دهه‌40 وزارت فرهنگ و هنر وقت با تأسیس موزه‌هایی چون صنایع مستظرفه در تهران و موزه‌های رشت، كاشان و ... در دیگر استان‌ها سعی می‌كند موزه‌های كشور را گسترش دهد. در این دهه كشور ایران عضو كمیته بین‌المللی موزه‌ها(ایكوم) می‌شود و ارتباطات موزه‌ای كشور با دیگر كشورها افزایش پیدا می‌كند كه نتیجه آن ساخت و بهره‌برداری از موزه فرش، موزه هنرهای معاصر، سفالینه و آبگینه و موزه آزادی است.

جنگ ایران و عراق

8‌سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران باعث می‌شود تا موزه‌ها در كشور دچار ركود شده و از اولویت‌های زندگی مردم خارج شوند. به‌نظر رئیس ایكوم ایران، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مهم‌ترین پدیده‌ای كه وارد فرهنگ موزه‌ای كشور می‌شود، كاخ موزه‌ها هستند.‌ در این زمان درهای كاخ‌ها روی شهروندان باز می‌شود اما تقریباً از سال‌75 به بعد دیدگاه تازه‌ای وارد فرهنگ موزه‌ای كشور می‌شود كه براساس آن یك نانوایی، روستا، كافه یا هر چیزی كه نشان از هویت ایرانی باشد جزئی از آثار موزه‌ای به شمار می‌رود.

كمبود منابع مالی و مشكلات اقتصادی و از سوی دیگر حفظ برخی از بنا‌های تاریخی موجب می‌شود تا بنا‌‌ها و محوطه‌های تاریخی مثل كاروانسراها، حمام‌ها، قلعه و... علاوه بر كاربرد تاریخی‌ به موزه تبدیل شوند. در پی این تفكر ناگهان موزه‌های كشور از نظر كمی افزایش پیدا می‌كند و به چهار برابر ظرفیتش می‌رسد. نكته‌ای كه اكنون بسیاری از كارشناسان روی آن اتفاق نظر دارند این است كه باید موزه‌های كشور از نظر كیفی و خدمات رسانی به جامعه دچار تحولی اساسی شوند.

موزه‌های حال حاضر ایران با وجود داشتن كارشناسان موزه و موزه‌داری در تخصص‌های مختلف به‌علت نداشتن برنامه‌ریزی و هدفمند‌كردن كاركرد ‌موزه‌ها از سوی مسئولان، نتوانسته‌اند با رشد اجتماعی- فرهنگی جامعه، رشد كنند. در نتیجه فاصله‌ای بین مردم و موزه‌ها ایجاد شده است كه برای پر كردن این فاصله لازم است برنامه‌ریزی‌ها و هدف‌گذاری‌هایی از طرف سازمان‌ میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، اداره كل موزه‌ها و دیگر نهاد‌ها برای بهبود كیفی موزه‌های كشور و موزه‌هایی كه قرار است بعد از این ایجاد شود، صورت گیرد.

نگاه آخر

روند شكل‌گیری موزه در ایران تا قبل از رنسانس مشابه آن چیزی بود كه در دیگر حوزه‌های تمدنی اتفاق می‌افتاد اما در مواردی به‌خصوص همزمان با قرون وسطی در اروپا این خط سیر در ایران، در سطحی بالاتر و بهتر از نمونه اروپایی‌اش بود. 

در ایران در قرن‌19 یعنی در عصر ناصری ارتباطات ایران با اروپا افزایش پیدا می‌كند و پدیده‌ای به نام موزه‌ جدید در دستور كار قاجار قرار می‌گیرد ولی به مفهوم واقعی تا دوران مشروطیت اقدام خاصی در مورد موزه‌های ایران صورت نمی‌گیرد. طی این سال‌ها روی این پدیده فرهنگی یعنی موزه تلاش‌های زیادی در دهه‌های اخیر صورت گرفته است اما در بسط و توسعه فرهنگ موزه‌ای در میان فرهنگ عامه كشورمان هنوز به سطح قابل‌قبولی نرسیده‌ایم.

موزه‌هایی برای بازدید

موزه آبگینه و سفالینه

نشانی: خیابان جمهوری، خیابان سی تیر، پلاك ۵۵
ساختمان این موزه متعلق به قوام‌السلطنه‌، وزیر احمد شاه قاجار، بوده است‌. در تالار شماره 2موزه آبگینه قدیمی‌ترین شیشه‌ها و لوله‌های شیشه‌ای و سفال‌های ایران به نمایش گذاشته شده است‌. این لوله‌های شیشه‌ای، سیلندر شیشه نام دارد كه از معبد چغازنبیل كشف شده است و مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد است‌. طراح ویترین‌های این موزه زیبا مهندسی اتریشی به نام هانس هولاین است‌.

موزه هنرهای معاصر

نشانی: خیابان كارگر شمالی‌، پارك لاله
فعالیت فرهنگی و هنری این موزه از سال 1356 آغاز شده است كه اطراف آن را فضایی سبز و زیبا موسوم به پارك مجسمه با تندیس‌هایی ارزشمند از هنرمندان پر آوازه معاصر ایران و جهان احاطه كرده است. طراحی و معماری ‌ساختمان موزه هنرهای معاصر تهران كه یكی از نمونه‌های با ارزش معماری نوین ایران به شمار می‌رود توسط كامران دیبا انجام گرفته است. مجموعه دائمی موزه شامل حدود 3 هزار اثر ارزشمند از هنرمندان پرآوازه مانند رنوار، لوترك‌، گوگن‌، پیكاسو، جكسون پولاك‌، كلاین و هنرمندان ایرانی مانند پرویز كلانتری، مش‌اسماعیل، پرویز تناولی و... است.

موزه صنعت برق ایران

نشانی: خیابان پیروزی‌، خیابان شهید علیرضا شهبازی (تابنده‌)
نخستین مولد برق در سال 1263  ه.ش  به دستور ناصرالدین شاه قاجار وارد ایران شد و در تكیه دولت و (دربار)، به‌منظور روشنایی مورد استفاده قرار گرفت‌. موزه صنعت برق ایران موزه‌ای تاریخی‌، صنعتی و آموزشی است كه در سال 1374، در محل اصلی یكی از قدیمی‌ترین نیروگاه‌های كشور احداث شد. در این گنجینه‌، اشیا و اسناد قدیمی مربوط به صنعت برق از حدود 120 سال پیش تاكنون به همراه پیشرفت‌های این صنعت در معرض دید علاقه‌مندان قرار گرفته است‌.

موزه فرش

نشانی: تقاطع خیابان دكتر فاطمی‌  و كارگر
ساختمان موزه فرش ایران معماری شكیل و چشمگیری دارد كه آذین‌های نمای بیرونی آن شبیه به دار قالی است‌. در این موزه انواع گلیم‌ها و فرش‌های دستباف‌، با توجه به مرغوبیت و قدمت آنها و با در نظر گرفتن ویژگی‌های قالی ایران از لحاظ رنگ آمیزی‌، طرح‌، نقش‌، بافت و تنوع مناطق قالی بافی حفظ و نگهداری می‌شود. مجموعه موزه فرش ایران شامل با ارزش‌ترین نمونه‌های قالی ایران از قرن نهم هجری تا دوره معاصر است.

موزه ارتباطات

نشانی: خیابان امام خمینی (ره)
موزه پست و مخابرات در بهمن ماه سال 1369 به نام موزه پست شروع به كار كرد كه امروز به موزه ارتباطات تغییر نام داده است. موزه ارتباطات دارای دو طبقه است كه طبقه اول شامل غرفه‌های تشریفات یا وزرا ست كه شامل تصاویری از وزرای پست و تلگراف و تلفن‌، از نخستین وزیر تلگراف‌، علی قلی خان مخبرالدوله (1255 ه.ش / 1293 ه.ق‌) تا وزیر وقت است‌. 

موزه تنوع زیستی

نشانی: تهران بزرگراه همت، پارك پردیسان
این موزه در پارك طبیعت پردیسان در فروردین ماه سال 1383 افتتاح شده است. هدف از احداث این موزه تأكید بر اهمیت و ارزش تنوع زیستی و در راستای وظایف قانونی سازمان حفاظت محیط‌زیست بوده است. یكی از وظایف مهم موزه تنوع زیستی ایفای نقش مؤثر در تحقیقات، اطلاع رسانی و آموزش برای گروه‌های مختلف سنی و علاقه‌مندان به محیط‌زیست است.


foot problems
پنجشنبه 23 شهریور 1396 ساعت 18 و 55 دقیقه و 02 ثانیه
My coder is trying to persuade me to move to .net from PHP.
I have always disliked the idea because of the costs.
But he's tryiong none the less. I've been using Movable-type on a
number of websites for about a year and am concerned about switching to another
platform. I have heard good things about blogengine.net.
Is there a way I can import all my wordpress posts into it?
Any help would be really appreciated!
foot pain
دوشنبه 13 شهریور 1396 ساعت 18 و 31 دقیقه و 43 ثانیه
Do you have a spam issue on this site; I also am
a blogger, and I was wanting to know your situation; many of us have developed
some nice procedures and we are looking to exchange solutions with other folks,
be sure to shoot me an e-mail if interested.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر